Đổi đời nhờ… cỏ

Theo hướng dẫn của anh Danh Khon, tôi về ấp Trần Thệ, Kinh Mới, Tà Phọt, xã Phú Mỹ. Sau gần một giờ ngồi xe máy và chừng ngần ấy thời gian cuốc bộ theo bờ kênh, cuối cùng tôi đã lọt vào vùng dự án cỏ bàng.

Đó là một cánh đồng rộng mênh mông ngút tầm mắt. Anh Danh Khon chỉ tay về phía trước mặt, nơi có một nhóm chừng chục người đang lom khom nhổ bàng, bảo: “Trước mặt mình là cánh đồng dự án. Hôm qua một số bà con đi thu hoạch bàng phát hiện có chừng hơn 30 con sếu đầu đỏ về kiếm ăn rồi anh ạ. Sợ động bầy sếu lại bay đi mất nên hôm nay bà con ra đồng thu hoạch ít hơn mọi ngày”.

Gặp cán bộ xã vào thăm dự án, một phụ nữ người dân tộc Khơme tự giới thiệu tên là Thị Liêu, 27 tuổi, ở ấp Tà Phọt, cười bẽn lẽn: “Nhờ cái dự án mà bà con Khơme khấm khá rồi, kiếm được gấp đôi so với trước chứ không ít đâu. Tụi tôi còn được học đan nữa, vui lắm, cỡ này không còn phải sang Campuchia bán bàng nữa”.

Xế trưa, chúng tôi ghé vào một căn nhà nằm bên bờ kênh. Anh Danh Khon giới thiệu đây là nhà vợ chồng chị Thị Nhiều – một gia đình dân tộc Khơme nằm trong dự án, chị và một con gái 19 tuổi đang theo học lớp đan do dự án mở.

Chị Thị Nhiều cho biết nhà có tất cả tám mặt con. Đất đai xứ này làm lúa thất bát, hằng ngày với 10 miệng ăn hoàn toàn phụ thuộc vào số tiền đào đất mướn của chồng và tiền bán bàng thô cho cư dân bên kia biên giới.

Khổ nỗi từ gần hai năm nay người chồng bị bệnh hiểm nghèo nằm liệt giường, còn bán bàng thô thì lúc được lúc không vì cư dân Campuchia gần đây cũng ít sang mua. Bởi thế hai năm vừa qua nhà chị đã có đến ba lần phải nhờ chính quyền địa phương cứu đói.

Vậy mà giờ đây như có phép mầu vậy, khi dự án trồng bàng được triển khai chị được xã mời tham gia. Ngoài chị và người con gái 19 tuổi đi học nghề đan, hằng ngày ba cháu lớn của anh chị cũng ra đồng khai thác bàng thô về giúp mẹ.

Gia đình chị đã thoát khỏi cảnh phải cứu đói. Chị Nhiều tỏ vẻ tự tin: “Cũng còn cực lắm nhưng nếu đà này chắc sẽ thoát nghèo!”.

Theo anh Danh Khon, hiện mới chỉ sau hơn hai tháng được các chuyên gia của dự án đến từ Tiền Giang và TP.HCM tập huấn, trên 120 phụ nữ dân tộc Khơme thuộc sáu tổ trong xã đã biết may các loại nón, giỏ xách khá xinh xắn.

Thu nhập của họ đã bắt đầu tăng lên, trước đây làm cật lực (vừa nhổ bàng vừa đan) nhưng thu nhập cũng chỉ đạt chừng 5.000-7.000 đồng/ngày, nay đã tăng lên 15.000 đồng/ngày/người (chưa kể tiền công nhổ bàng).

Bà con ai cũng mừng! Dịp lễ tết cổ truyền Dolta của đồng bào Khơme vừa rồi bà con phum sóc ăn tết lớn hơn mọi năm, vui vẻ lắm. Tất cả là nhờ cây cỏ bàng mang lại.

Giữ cỏ bàng để làm giàu

Trong lần gặp tôi mới đây tại Kiên Giang, tiến sĩ Trần Triết (Đại học Khoa học tự nhiên TP.HCM) bộc bạch: “Để giữ được cánh đồng cỏ bàng này vất vả lắm!”. Ông hồi tưởng về ngày đầu tiên đặt chân đến vùng đất Phú Mỹ.

Đó là một ngày cách nay chừng tám năm, ông cùng một số nhà khoa học thuộc Đại học London, Hội Sếu quốc tế, Birdlife International, Viện Sinh thái tài nguyên sinh vật Hà Nội, Viện Sinh học nhiệt đới TP.HCM, Đại học Khoa học tự nhiên TP.HCM khi đến Kiên Giang tình cờ phát hiện khu vực tứ giác Long Xuyên có một vùng đất ngập nước nguyên thủy chứa đựng mức độ đa dạng sinh học rất cao với nhiều loài sinh vật và hệ sinh thái. Một trong những nơi có hệ sinh cảnh độc đáo duy nhất còn sót lại ở ĐBSCL là xã biên giới Phú Mỹ, huyện Kiên Lương…

Ở đó các nhà khoa học phát hiện nét độc đáo: vùng đất phèn nặng, giàu chất hữu cơ, ngập theo mùa và thực vật thích nghi phần lớn là cây cỏ bàng.

Dựa trên thành phần các loài thực vật ưu thế trên đồng cỏ, các nhà khoa học phân biệt được các quần xã: năn xoắn (Eleocharis spiralis) – là thức ăn của loài sếu đầu đỏ, phân bố trên diện tích 200-300ha ở vùng Hòn Chông; năn ngọt (Eleocharis dulcis); quần xã bàng (Lepironia articulata) gặp nhiều ở phía bắc xã Phú Mỹ trên đất phèn có tầng phù sa cổ nằm khá gần mặt đất…

Sau chuyến đi khảo sát ấy, các nhà khoa học lập tức kiến nghị UBND tỉnh Kiên Giang cho thực hiện dự án “Bảo tồn, sử dụng bền vững đồng cỏ bàng, kết hợp bảo tồn nghề thủ công truyền thống”.

Dự án bảo tồn đồng cỏ bàng là một trong hai dự án được khởi động vào đầu năm 2005 với sự tài trợ của Hội Sếu quốc tế, Đại học Khoa học tự nhiên TP.HCM. TS Trần Triết cho biết với dự án này, không bao lâu nữa 1.677 hộ, trong đó 47% hộ đồng bào Khơme của xã biên giới Phú Mỹ, sẽ được đổi đời.

Bởi theo TS Triết, các nghiên cứu gần đây cho thấy trồng lúa trên vùng đất cỏ bàng Phú Mỹ (Kiên Lương) lợi nhuận thu được không cao hơn thu hoạch và chế biến sản phẩm từ cỏ bàng. Tuy nhiên, do thời gian qua người dân địa phương khai thác, sản xuất sản phẩm từ cây bàng còn manh mún (chủ yếu đan đệm dùng trong gia đình), phần lớn bán nguyên liệu thô sang Campuchia… nên hiệu quả thấp.

Sắp tới bà con được cán bộ kỹ thuật hướng dẫn, đào tạo nghề may nón, giỏ xách…, sản phẩm từ cỏ bàng Phú Mỹ sẽ được xuất khẩu sang các nước trong khu vực, phục vụ du lịch, thu về nguồn ngoại tệ không nhỏ.

Dự án “Đầu tư khai thác bền vững đồng cỏ bàng kết hợp bảo tồn nghề thủ công của địa phương” có diện tích sản xuất lên đến trên 2.800ha (có khoảng 800ha cỏ bàng), tổng vốn đầu tư 212.000 USD, trong đó 110.000 USD do Tập đoàn Tài chính quốc tế tài trợ, vốn của Hội Sếu quốc tế thông qua giải thưởng bảo tồn thiên nhiên của Ngân hàng Thế giới 102.000 USD, tỉnh Kiên Giang hỗ trợ 300 triệu đồng.

Năm đầu tiên, sản xuất sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ nguyên liệu cỏ bàng đạt năng suất 120.000 nón và 40.000 giỏ xách, từ năm thứ năm đạt 1,2 triệu nón và 400.000 giỏ xách mỗi năm. Cư dân địa phương được tập huấn nghề, hỗ trợ kinh tế phụ nông thôn (chăn nuôi, cải tiến hệ thống canh tác).

Trong năm 2005- 2006, tập trung xây dựng năng lực cho cộng đồng trong bảo tồn cỏ bàng và sản xuất thử nghiệm. Trong tương lai gần một hợp tác xã làng nghề khai thác, sản xuất các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ cỏ bàng cũng sẽ ra đời tại vùng quê này.

HOÀNG TRÍ DŨNG